Aşurelik: Paylaşmanın kabı

Aşure kadar onu taşıyan kaplar da bir kültürün izini sürer. Bektaşi dergâhlarında törenle pişirilip dağıtılan aşure zamanla evlerde de yapılmaya başlanınca, onu komşuya ulaştırmak için kendine özgü kaplar gelişti. Araştırmacılar aşurenin bir ayin biçiminde pişirilmesinin Bektaşilerle başladığını ve bu sofranın zamanla bütün topluma yayılan bir paylaşım geleneğine dönüştüğünü vurgular.

Taşrada kullanılan kaplar sade ve çok işlevliydi. Evlerde pişen aşure toprak testilerle komşulara gönderilir ya da bakır bakraçlara konup kepçeyle ev ev dağıtılırdı. Bektaşi geleneğinde aşurenin gösterişten uzak dağıtılması da önemliydi: matem orucunu izleyen aşure, yere yalnızca bir sofra bezi serilerek yenirdi. Aynı kabın hazırlamak, pişirmek, sunmak ve saklamak için kullanılabilmesi yerel mutfağın genel özelliğiydi.

Saray ve konaklarda ise aşure kabı başlı başına bir sanat nesnesine dönüştü. Porselen, gümüş ya da kristalden, kapaklı, tek kulplu ve ağzının bir kenarı yalaklı aşurelikler kullanıldı; bakır ve tombak aşure güğümleri de mutfaklarda yer aldı. Paşalara ve vezirlere gönderilen porselen tepsili aşurelikler ya da Göksu çamurundan yapılan muharremiyelikler, gittikleri evlerde armağan olarak saklanırdı. Gönderilen kapların ertesi gün içine şam fıstığı ya da badem şekeri konarak iade edilmesi de zarif bir incelikti.

On sekizinci yüzyıldan itibaren pek çok aşurelik Avrupa'nın porselen merkezlerinden, özellikle Saksonya'dan getirildi; bu yüzden Saksonyakari diye anıldı. 1845'ten sonra Beykoz'da Eser-i İstanbul damgasıyla yerli üretim başladı. Araştırmalar aşureliğin kapaklı maşrapa, sürahi ve ibrik biçimlerinin bir melezi olarak ortaya çıktığını gösterir. Köyün testisinden sarayın porselenine kadar bütün bu kaplar aynı şeyi anlatır: aşure, kapıdan kapıya taşınmak için pişirilir.