Alevilik Sözlüğü 206 terim

Abdal

Abdallar · Abdallık

Dünya bağlarından sıyrılmış gezgin derviş; Alevi-Bektaşi ozanlarının mahlaslarında geçen unvan; ayrıca bazı Alevi toplulukların adı.

Abdal Musa cemi

Abdal Musa lokması · Abdal Musa kurbanı · Abdal Musa Sultan cemi

Abdal Musa adına, topluluğun ortak lokmasıyla yılda bir kez yapılan cem.

Ahilik

Ahi teşkilatı · Ahiyan · Ahi

Fütüvvet ahlakına dayanan, on üçüncü yüzyılda Anadolu'da yayılan esnaf ve zanaatkâr örgütlenmesi.

Alevilik

Alevi yolu · Alevi inancı

Hz. Ali ve Ehl-i Beyt sevgisini merkeze alan; ocak, cem, musahiplik ve insan-ı kâmil öğretisiyle yaşatılan inanç ve yaşam yolu.

Ana

Analık · Analık kurumu

Alevi toplumunda manevi saygınlığı olan kadın; özellikle dede eşleri ve inanç önderliği yapan kadınlar için kullanılan unvan.

Arakiye

Bektaşilikte nasip alan muhip ve muhibbelere giydirilen, yarım küre biçimli, sade başlık.

Âsitane

Âsitâne

Bir tarikatın merkezi sayılan, çoğu zaman kurucusunun türbesini barındıran ana tekke.

Âşık

Aşık · Saz şairi · Halk ozanı

Kendi şiirlerini ya da başkalarınınkini saz eşliğinde söyleyen halk şairi; Alevi geleneğinde yolun öğretisini taşıyan ozan.

Aşk olsun

Alevi-Bektaşi geleneğinde selamlaşma, övgü, teşekkür ve onay için kullanılan söz.

Aşure

Aşure lokması · Aşura · Aşure günü

Muharrem matemi sonunda pişirilip paylaşılan, birçok tahıl ve meyveden yapılan lokma; ayrıca Muharrem'in onuncu günü.

Baba

Bektaşi babası · Baba unvanı

Bektaşilikte tekke yöneten ve nasip vermeye yetkili manevi önder; kimi yörelerde dedelere de verilen unvan.

Babağan

Babagan · Babağan kolu · Babağanlar

Hacı Bektaş Veli'nin soyundan değil yolundan gelindiğini savunan, dedebaba önderliğindeki Bektaşi kolu.

Babai hareketi

Babailik · Babai isyanı · Babailer

1240'ta Baba İlyas ve müritlerinin önderliğinde Anadolu Selçuklu yönetimine karşı başlayan Türkmen hareketi ve onun bıraktığı derviş geleneği.

Bacı

Bacılar

Alevi-Bektaşi geleneğinde yola girmiş kadınlara verilen ad; cemde ve erkânda erkeklerle birlikte yer alırlar.

Bağlama

Saz · Telli Kuran · Telli Kur'an

Alevi müziğinin ve cemin temel çalgısı olan uzun saplı telli çalgı; öğretiyi taşıdığı için 'telli Kuran' diye de anılır.

Bağlama düzeni

Âşık düzeni

Bağlama ailesi sazlarda tellerin aşağıdan yukarı Re, Sol, La seslerine akort edildiği, Alevi deyiş ve semahlarında yaygın düzen.

Batın

Bâtın · Batın anlam

Görünen biçimin ardındaki iç anlam ve öz; Alevi düşüncesinde ibadet ve metinlerin derin yorumu.

Bektaşilik

Bektaşi · Bektaşiyye · Bektaşi tarikatı

Hacı Bektaş Veli'nin öğretisi etrafında Anadolu ve Balkanlar'da gelişen, Alevilikle derin ortaklıklar taşıyan tasavvufi yol.

Bel evladı

Bel evlatları

Hacı Bektaş Veli'nin soyundan geldiği kabul edilenler; Çelebilerin kendileri için kullandığı ad.

Buyruk

Buyruklar · İmam Cafer Buyruğu · Şeyh Safi Buyruğu

Alevi ocaklarında elden ele yazılarak korunan, yolun öğretisini, erkânını ve kurallarını anlatan temel yazılı kaynaklar.

Can

Canlar

Alevi geleneğinde yol kardeşlerinin birbirine hitap biçimi; eşitlik ve sevgi içeren 'ruh, insan' anlamında söz.

Cem

Ayin-i Cem · Cem ayini · Cem ibadeti

Dedenin yönetiminde kadın ve erkeklerin birlikte katıldığı; deyiş, semah, gülbank ve lokmayla yürütülen temel Alevi ibadeti.

Cemevi

Cem evi · Cemhane

Cem ibadetinin yapıldığı, aynı zamanda cenaze, lokma ve topluluk hizmetlerinin yürütüldüğü yer.

Cönk

Cönkler

Uzun ve dar biçimli, yukarıdan açılan, âşıkların ve zakirlerin deyiş ve şiirleri yazdığı defter.

Cura

Cura sazı · Cura bağlama

Bağlama ailesinin en küçük ve en ince sesli üyesi.

Çelebiler

Çelebi kolu · Çelebi

Hacı Bektaş Veli'nin soyundan geldiğini kabul eden ve bu soya dayanarak Bektaşi ve Alevi topluluklarına önderlik eden aile ve kol.

Çerağ

Çırağ · Cerağ · Delil

Cemde uyandırılan kutsal ışık; ilahi nurun ve yolun aydınlığının simgesi.

Çerağ uyandırma

Delil uyandırma · Çırağ uyandırma

Cemin başında çerağın gülbankla yakılması ve sonunda dualarla 'sırlanması' erkânı.

Çerağcı

Delilci · Çırağcı · Cerağcı

Cemde çerağı hazırlayan, uyandıran ve cem süresince ışığı gözeten hizmet sahibi.

Çilehane

Çilehâne · Çile odası

Dervişin çile çıkarmak, yani belirli bir süre inzivaya çekilip nefis terbiyesi yapmak için kaldığı oda ya da mağara.

Çöğür

Çoğur

Uzun saplı, büyük gövdeli eski bir telli Türk sazı; Alevi-Bektaşi âşıklarının kopuzdan sonra kullandığı sazlar arasında anılır.

Dar

Dâr · Dar meydanı

Cemde dedenin karşısında, kişinin topluluk önünde hesap verdiği ve ikrar ettiği yer ve duruş.

Dâra durmak

Dara durmak · Dar'a durmak · Dâra kalkmak

Dedenin ve topluluğun önünde, belli bir duruşla dikilip ikrar vermek, rızalık istemek ya da hesap vermek.

Dardan indirme

Dar kurbanı · Dar lokması · Dardan indirme cemi

Hakk'a yürüyen kişi için kurban ve lokmayla yapılan, ruhunun 'dardan indirildiğine' inanılan anma erkânı.

Dede

Dedelik · Ocak dedesi

Ocak soyundan gelen, cemi yöneten, taliplerine yol gösteren ve topluluk içindeki anlaşmazlıkları çözen Alevi inanç önderi.

Dedebaba

Dede baba · Dedebabalık

Babağan Bektaşiliğinin en üst manevi önderi.

Dem

Dem almak

Cemde dualarla sunulup paylaşılan içecek ve bu paylaşımın taşıdığı manevi anlam; yorumu topluluklar arasında farklıdır.

Dergâh

Dergah

Tarikat mensuplarının toplandığı, eğitim ve ibadetin yapıldığı büyük tekke; Alevi-Bektaşi geleneğinde yolun öğretildiği merkez.

Derviş

Dervişlik

Bektaşilikte muhiplikten sonra gelen, tekke hizmetlerini yürüten mertebe; genel tasavvufta bir tarikata girmiş kişi.

Deste bağlama

Deste bağlamak

Cemde zakirin en az üç deyişi art arda okuyup sonuna bir düvaz imam ekleyerek bir 'deste' oluşturması.

Devriye

Devr-i daim · Devriye inancı

Varlığın Hak'tan gelip türlü aşamalardan geçerek yeniden Hakk'a döndüğü döngü inancı ve bu döngüyü anlatan şiir türü.

Deyiş

Deyişler

Alevi ozanlarının yolu, Ehl-i Beyt'i ve insanı konu alan, cemde saz eşliğinde okunan dinsel şiir ve ezgiler.

Divan sazı

Bağlama ailesinin büyük gövdeli ve uzun saplı, pes ve tok sesli üyesi; âşıklar ve zakirler tarafından da çalınır.

Dört kapı kırk makam

4 kapı 40 makam · Dört kapı · Kırk makam

Şeriat, tarikat, marifet ve hakikat kapılarından ve her kapıdaki onar makamdan oluşan manevi olgunlaşma basamakları.

Dört kitap

Tevrat, Zebur, İncil ve Kuran; Alevi-Bektaşi geleneğinde dördünün de kutsal sayılması ve özlerinin bir olduğu düşüncesi.

Düldül

Hz. Peygamber'e hediye edilip sonra Hz. Ali'ye verilen katır; Alevi-Bektaşi geleneğinde Ali'nin bineği olarak anılır.

Düşkünlük

Düşkün · Yoldan düşkün

Yolun ağır kurallarını çiğneyen kişinin dede ve topluluk kararıyla bir süre yoldan ve toplumsal ilişkilerden uzaklaştırılması.

Düvaz imam

Düvazimam · Düvaz · Düvazdeh imam

On İki İmam'ın adlarını anan ve övgüsünü yapan, cemde okunan deyiş türü.

Edep

Söz, davranış ve düşüncede ölçülü, saygılı ve terbiyeli olma; Alevi-Bektaşi yolunun temel değerlerinden.

Ehl-i Beyt

Ehlibeyt · Ehl-i Beyt-i Resul

Hz. Muhammed'in ev halkı; Alevi inancında özellikle Hz. Ali, Hz. Fatıma, Hz. Hasan, Hz. Hüseyin ve onların soyundan gelen imamlar.

Eline, diline, beline sahip olmak

Eline diline beline sahip olmak · Eline beline diline sahip olmak · Eline diline beline sahip ol

Hakkı olmayana el uzatmamak, yalan ve kötü söz söylememek, eşine sadık kalmak biçiminde özetlenen temel Alevi ahlak ilkesi.

Ene'l-Hak

Enelhak · Ene'l Hak

Hallac-ı Mansur'a nispet edilen 'Ben Hakk'ım' sözü; Alevi-Bektaşi düşüncesinde Hakk'ın insanda tecellisinin simgesi.

Erenler

Eren · Gerçek erenler

Yolda olgunluğa ermiş ulu kişiler; Alevi-Bektaşi geleneğinde aynı zamanda saygı bildiren bir hitap.

Erkân

Erkan · Yol erkân · Erkân-ı yol

Yolun kuralları ve ibadetlerin hangi sırayla, nasıl yapılacağını belirleyen düzen.

Erkânname

Erkânnâme · Erkannâme

Bektaşi ve Alevi erkânının, yani cem ve törenlerin nasıl yürütüleceğini anlatan, çoğu el yazması metinler.

Eyvallah

Allah eyvallah

Bektaşi geleneğinde iki canın 'Allah eyvallah' deyip birbirine eğildiği selamlaşma; genel olarak kabul ve teşekkür sözü.

Fakr

Kulun her an Allah'a muhtaç olduğunu bilmesi ve dünya varlığına gönül bağlamaması anlamında tasavvuf terimi; Bektaşi geleneğinde derviş kendinden 'fakir' diye söz eder.

Fenâ

Fenâ fillâh

Tasavvufta kulun kötü huylarından ve kendi varlığını görmekten arınarak Hakk'ta yok olması; bekā ile birlikte yolun son durağı sayılır.

Ferraş

Süpürgeci · Faraş · Farraş

Cem meydanını temizleyen, yaygıları seren ve süpürge hizmetini yerine getiren hizmet sahibi.

Fütüvvet

Cömertlik, yiğitlik ve fedakârlığı esas alan, Hz. Ali'yi pir ve 'baş fetâ' sayan ahlak anlayışı ve bu anlayış çevresinde örgütlenen kardeşlik geleneği.

Fütüvvetname

Fütüvvetnâme · Fütüvvetnameler

Fütüvvet ahlakını ve erkânını anlatan eserlerin ortak adı; Ahilik ve Alevi-Bektaşi geleneğiyle ortak ilkeler taşır.

Gadir-i Hum

Gadir Hum · Gadir-i Humm · Gadir-i Hum bayramı

Hz. Muhammed'in Veda Haccı dönüşünde Hz. Ali hakkındaki konuşmasını yaptığı yer ve bu olayın anıldığı gün.

Gağan

Gagan · Khal Gağan · Gaxan

Dersim Alevilerinde eski yılın uğurlanıp yenisinin bereket ve dayanışmayla karşılandığı kış ortası törenleri.

Gerçeğe hü

Gerçeğin demine hü · Gerçek erenlerin demine hü

Alevi-Bektaşi gülbank ve dualarının sonunda söylenen, 'gerçek erenlerin demine hü' kalıbının kısaltılmış biçimi.

Görgü cemi

Görgü · Görgü ayini · Görgü erkânı

Musahiplerin ve taliplerin bir yıllık davranışlarının topluluk önünde görülüp değerlendirildiği, rızalıkla yenilendiği cem.

Gözcü

Gözcülük

Cemde düzeni gözeten, edebe aykırı davranışları uyaran ve sorunları rehbere ya da dedeye ileten hizmet sahibi.

Guruh-u Naci

Güruh-u Naci · Guruh-u Naciye · Naciye

'Kurtuluşa eren topluluk' anlamında; Alevi anlatılarında Hak yolunu ve Ehl-i Beyt'i seçen canlara verilen ad.

Gülbank

Gülbenk · Gülbang · Gülbenk duası

Dedenin cemde, kurbanda, lokmada ve özel anlarda topluluk adına okuduğu, çoğunlukla Türkçe ya da Kürtçe dua.

Hak-Muhammed-Ali

Hak Muhammed Ali · Hakk-Muhammed-Ali · Allah-Muhammed-Ali

Alevi dualarında, deyişlerinde ve gülbanklarında birlikte anılan Hak, Hz. Muhammed ve Hz. Ali üçlemesi.

Hakikat kapısı

Hakikat

Dört kapının sonuncusu; varlığın birliğinin kavrandığı, tüm insanlara eşit gözle bakılan en yüksek olgunluk basamağı.

Hakka yürümek

Hakk'a yürümek · Hakka yürüme

Alevi geleneğinde ölüm için kullanılan, ruhun geldiği yere, Hakk'a dönüşünü anlatan deyim.

Hakkullah

Hakullah · Hakk'ullah

Taliplerin dede ocağına ve yol hizmetlerine yılda bir kez verdiği ayni ya da nakdi katkı.

Halife

Halife baba · Halifebaba

Bektaşilikte baba atamaya yetkili üst derece; kimi Alevi topluluklarında bir ocağın ya da Çelebilerin temsilcisi.

Hawtemal

Heftemal

Dersim ve çevresindeki Alevilerde mart sonunda temizlik, mezar ziyareti ve lokma paylaşımıyla anılan, yeni yılın başlangıcı sayılan günler.

Haydarilik

Haydariyye tarikatı · Haydarîlik

Kutbüddin Haydar'a nispet edilen, Kalenderi çevresine yakın, Anadolu'da da yayılmış derviş zümresi.

Hıdırellez

Hıdrellez · Hızır-İlyas günü · Hıdırellez bayramı

Hızır ile İlyas'ın yeryüzünde buluştuğuna inanılan, 6 Mayıs'ta kutlanan bahar bayramı.

Hırka

Derviş hırkası

Tasavvufta dervişliğin simgesi olan üst giysi; Bektaşilikte derviş ikrarında giydirilir, Alevi-Bektaşi şiirinde yola bağlılığın simgesidir.

Hızır

Hızır Aleyhisselam · Xızır · Xizir

Darda kalana yetiştiğine inanılan, ölümsüzlük ve bereketle anılan kutsal kişi; Alevi geleneğinde oruç, cem ve lokmalarla anılır.

Hızır cemi

Hızır ayini

Hızır orucunun sonunda, Hızır adına lokma ve kurbanla yapılan cem.

Hızır orucu

Hızır orucu tutmak · Xızır orucu

Kış ortasında, çoğunlukla şubat ayında üç gün tutulan ve Hızır cemiyle sona eren oruç.

Hilafetname

Hilâfetnâme

Bir mürşidin birini halifesi olarak atadığını gösteren belge; Bektaşilikte dedebabalar silsilesiyle birlikte verilir.

Horasan erenleri

Horasan pirleri

Alevi-Bektaşi geleneğine göre Horasan ve Türkistan'dan Anadolu'ya gelerek yolu yayan dervişler.

Hû

Hu · Hü

'O' anlamına gelen ve Allah'ı anlatan söz; Alevi-Bektaşi erkânında selam, dua ve gülbanklarda sık geçer.

Hurufilik

Hurufiyye · Hurufi · Hurufilik akımı

Fazlullah Esterabadi'nin kurduğu, harflerin ve sayıların gizli anlamlarına dayanan, Bektaşi düşüncesini etkilemiş batıni akım.

Hüsniye

Risale-i Hüsniye · Hüsniyye · Hüsniye Risalesi

Hüsniye adlı bilgili bir cariyenin dilinden Ehl-i Beyt yanlısı inançları savunan, Alevi çevrelerinde okunan eser.

Işık

Işıklar · Işık taifesi

15. ve 16. yüzyıl Osmanlı kaynaklarında Kalenderi, Haydari ve Abdal dervişleri ile Alevi topluluklar için kullanılan, çoğu zaman yerici bir dış adlandırma.

İbriktar

İbrikçi

Cemde ibrik ve havluyla katılanların ellerini yıkamasına yardım eden hizmet sahibi.

İcazetname

İcâzetnâme · Seyyar icazetname

Bir mürşidin ya da ocağın kişiye yol göstericilik yetkisi verdiğini ve manevi silsilesini gösteren belge.

İkrar

İkrar vermek · Yola girme ikrarı

Talibin dede ve topluluk önünde yolun kurallarına uyacağına dair verdiği söz.

İnsan-ı kâmil

İnsan-ı kamil · Kâmil insan · Olgun insan

Dört kapı kırk makamı aşarak nefsini terbiye etmiş, kendini ve Hakk'ı bilen olgun insan.

İznikçi

Meydancı

Cemde oturma yerlerini ve postları düzenleyen, yeni katılanlara edep ve erkânı gösteren hizmet sahibi.

Kalenderilik

Kalenderiyye · Kalenderi · Kalenderîlik

Dünya bağlarını reddeden, gezgin ve kuralları aşan bir yaşamı benimseyen, Bektaşiliğin oluşumunu etkilemiş derviş akımı.

Kalubela

Kalu Bela · Kalû Belâ · Elest bezmi

Ruhların yaratılış anında Hakk'a verdiğine inanılan ilk söz ve bu ezeli buluşma.

Kamberiye

Kanberiyye · Kamberiyye · Kanberiye

Bektaşi dervişlerinin beline bağladığı, ucunda taş habbe bulunan, Hz. Ali'nin seyisi Kamber'in adını taşıyan örme kuşak.

Kapıcı

Bekçi · Ayakçı

Cem süresince kapıyı bekleyen, girişleri denetleyen ve cemin huzurunu koruyan hizmet sahibi.

Kara Çarşamba

Dersim ve çevresindeki Alevilerde mart ayındaki bir çarşambanın uğursuz sayılıp arınma ve korunma ritüelleriyle geçirilmesi.

Karadüzen

Kara düzen · Bozuk düzen

Bağlama ailesinde yaygın olan, 'bozuk düzen' de denen ve alt telin açık sesinin karar olduğu akort düzeni.

Kavut

Hızır kavutu

Hızır orucunun ardından Hızır adına hazırlanan, kavrulmuş buğday unundan yapılan lokma.

Kerbela

Kerbela olayı · Kerbela vakası · Kerbelâ

Hz. Hüseyin ve yakınlarının 680 yılında şehit edildiği yer ve olay; Alevi toplumsal hafızasının merkezindeki yas.

Keşkül

Derviş keşkülü

Gezgin dervişlerin yiyecek taşımak, su içmek ve bağış toplamak için kullandığı çok amaçlı kap.

Kırklar Meclisi

Kırklar Cemi · Kırklar

Alevi anlatısına göre Hz. Muhammed'in Miraç dönüşünde katıldığı, cem ve semahın kaynağı sayılan kırk kişilik manevi topluluk.

Kırklar semahı

Kırkların semahı

Kırklar Meclisi'ndeki ilk semahı canlandırdığına inanılan, pek çok ocakta miraçlamadan sonra dönülen semah.

Kızılbaş

Kızılbaşlar · Kızılbaşlık · Qizilbash

On iki dilimli kırmızı taçlarından dolayı Safevi şeyhlerine bağlı Türkmenlere verilen, zamanla Anadolu Alevileri için kullanılan ad.

Kirvelik

Kirve · Kirvelik kurumu

Genellikle sünnet töreniyle kurulan ve kalıcı akrabalık sayılan manevi bağ; kimi Alevi topluluklarında musahipliği tamamlayan bir dayanışma kurumu.

Kuran-ı natık

Konuşan Kuran · Kur'an-ı natık · Kuran-ı nâtık

'Konuşan Kuran' anlamında; Hz. Ali'yi ya da kâmil insanı, kutsal metnin yaşayan ve onu yorumlayan karşılığı olarak gören anlayış.

Kurban

Kurbanlar · Adak kurbanı

Alevi geleneğinde cem, görgü, adak ve anma gibi vesilelerle tığlanan ve lokma olarak paylaşılan hayvan; paylaşımın simgesi.

Kurbancı

Niyazcı

Cemde kurbanı ve lokmayı hazırlayan, toplayan ve katılanlara dağıtan hizmet sahibi.

Lâ fetâ illâ Ali

Lâ fetâ illâ Ali, lâ seyfe illâ Zülfikâr

'Ali'den başka yiğit, Zülfikar'dan başka kılıç yoktur' anlamındaki Arapça sözün ilk yarısı; fütüvvet geleneğinde Hz. Ali'nin baş fetâ sayılmasının dayanağıdır.

Lenger

Tarikat taçlarında, özellikle Bektaşi tacında başa oturan ve üzerine sarık sarılan alt kenar kısmı; Bektaşi tacında dört kapıya işaretle dört dilimlidir.

Lokma

Lokmalar · Cem lokması · Niyaz lokması

Ceme getirilen, dualarla dağıtılıp birlikte yenen, rızalık ve helal kazançla hazırlanması gereken yiyecek.

Lokman Perende

Lokmân-ı Perende

Velâyetnâme'ye göre Hacı Bektaş Veli'nin Horasan'daki ilk hocası olan ve Ahmed Yesevi'nin halifesi sayılan sûfî.

Makalat

Makâlât · Makalat-ı Hacı Bektaş Veli

Hacı Bektaş Veli'ye nispet edilen, dört kapı kırk makam öğretisini anlatan temel eser.

Marifet kapısı

Marifet

Dört kapının üçüncüsü; edep, sabır, utanma ve kendini bilme yoluyla manevi bilgiye erişilen basamak.

Menakıbname

Menâkıbnâme · Menakıpname

Velilerin hayatını, kerametlerini ve sözlerini anlatan eserlerin genel adı; Alevi-Bektaşi geleneğinin temel anlatı kaynaklarındandır.

Mersiye

Mersiyeler · Kerbela mersiyesi

Kerbela'da şehit edilen Hz. Hüseyin ve yakınları için yazılan, özellikle Muharrem'de okunan ağıt şiirleri.

Meydan odası

Meydan evi

Bektaşi tekkelerinde ayin-i cem ve nasip gibi erkânın yürütüldüğü, canların yüz yüze oturduğu tören salonu.

Miraçlama

Miraçlamalar · Miraç deyişi

Hz. Muhammed'in Miraç yolculuğunu ve Kırklar Meclisi'ne katılışını anlatan, cemde okunan deyiş türü.

Muhabbet

Bektaşi muhabbeti · Muhabbet sofrası

Alevi-Bektaşi geleneğinde erkândan sonra ya da ayrıca kurulan, nefes ve deyişlerle sürdürülen edepli sohbet toplantısı.

Muharrem cemi

Matem cemi · Muharrem erkânı

Muharrem ayında Kerbela şehitlerini anmak için yapılan, mersiye ve matem ağırlıklı toplantı ve cemler.

Muharrem matemi

Muharrem orucu · Matem orucu · Yas-ı Muharrem

Kerbela şehitlerinin anısına Muharrem ayında genellikle on iki gün süren oruç ve yas dönemi.

Muhip

Muhib · Muhiplik

Bektaşilikte ikrar verip nasip alarak yola giren kişi; yolun ilk basamağı.

Musahip

Yol kardeşi · Ahiret kardeşi · Musahip kardeşi

Musahiplik bağıyla birbirine ikrar vermiş yol kardeşlerinin her biri.

Musahiplik

Musahiplik kurumu · Musahip tutmak · Kardeşlik kurumu

İki evli çiftin dede önünde ikrar vererek ömür boyu sürecek yol kardeşliği kurması.

Mücerret

Mücerred · Mücerretlik

Bektaşilikte evlenmeyeceğine ikrar vererek kendini yola adayan derviş.

Münacat

Münacaat · Münâcât

Hakk'a yakarışı ve dua etmeyi konu alan, cemde okunan şiirler.

Mürşit

Mürşid · Mürşit-i kâmil

Yol zincirinin en üst basamağındaki manevi rehber; Bektaşilikte ise tekkenin postnişini.

Nasip

Nasip erkânı · Nasip töreni · Nasip almak

Bektaşilikte yola giriş töreni; bu erkânla 'nasip alan' can muhip olur.

Nefes

Bektaşi nefesi · Nefesler

Bektaşi geleneğinde yolu ve tasavvufi düşünceyi işleyen, meydanda ezgiyle okunan şiirler.

Nefir

Derviş borusu

Dervişlerin, çoğunlukla manda boynuzundan yapılmış, üflenerek ses çıkarılan borusu.

Nehcü'l-Belâga

Nehcül Belaga · Nehc'ül Belağa · Nehcü'l Belağa

Hz. Ali'ye nispet edilen hutbe, mektup ve sözlerin Şerif Radi tarafından derlendiği eser.

Nevruz

Sultan Nevruz · Newroz · Nevruz bayramı

21 Mart'ta kutlanan bahar ve yeni yıl bayramı; Alevi geleneğinde 'Sultan Nevruz' olarak Hz. Ali'nin doğumuyla da anılır.

Nevruz cemi

Sultan Nevruz cemi

21 Mart'ta, Sultan Nevruz'u ve baharın gelişini kutlamak için yapılan bayram cemi.

Nevruziye

Nevruziyye

Nevruz'u ve bu günün Hz. Ali'yle ilgili anlamını konu alan, özellikle Bektaşi şairlerinin yazdığı şiirler.

Niyaz

Niyazlaşma · Niyaz etmek

Saygı ve sevgiyle eğilerek el, eşik ya da kutsal nesneyi öpme; ayrıca cemde sunulan adak ve yiyecek.

Ocak

Dede ocağı · Ocak sistemi · Ocaklar

Soyunu Ehl-i Beyt'e ya da büyük erenlere dayandıran, dede yetiştiren ve taliplere yol gösteren kutsal soy topluluğu.

Ocakzade

Ocakzâde · Ocak evladı

Bir dede ocağının soyundan gelen kişi.

On Dört Masum-u Pak

On Dört Masum · Ondört Masum-u Pak · Masum-u Pakler

Alevi-Bektaşi geleneğinde, imamların çocuk yaşta hayatını kaybettiğine inanılan on dört evladına verilen ad.

On iki hizmet

12 hizmet · Oniki hizmet · Cemde on iki hizmet

Cemin yürümesi için hizmet sahiplerince yerine getirilen, kaynağı Kırklar'a dayandırılan on iki görev.

On İki İmam

12 İmam · Düvazdeh İmam · Oniki İmam

Hz. Ali ile başlayıp Muhammed Mehdi ile sona eren, Ehl-i Beyt soyundan gelen on iki manevi önder.

On iki post

12 post · Oniki post

Bektaşi meydanında On İki İmam'ı temsil eden, her biri bir peygambere ya da Bektaşi büyüğüne nispet edilen on iki makam.

On Yedi Kemerbest

17 Kemerbest · Onyedi Kemerbest · Kemerbestler

Alevi-Bektaşi geleneğinde Hz. Ali'nin yakın çevresinde yer alan ve 'kemer bağlanarak' yola hizmete adandığına inanılan on yedi kişi.

Ozan

Ozanlar · Ulu ozan

Saz eşliğinde şiir söyleyen halk şairi; Alevi geleneğinde deyişleri yazan ve yaşatan şair.

Ölmeden önce ölmek

Kişinin benliğinden ve nefsinin isteklerinden henüz hayattayken arınmasını anlatan tasavvufi ilke.

Palheng

Palheng taşı · Palhenk

Bektaşi, Haydari ve Abdal dervişlerinde kemerin üzerine, bele takılan, teslim taşına benzeyen büyük ve dilimli taş.

Pençe-i Âl-i Abâ

Âl-i Abâ · Ehl-i Abâ · Pençe-i Al-i Aba

Hz. Muhammed, Hz. Ali, Hz. Fatıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'den oluşan, 'aba altındakiler' olarak anılan beş kutsal kişi.

Peyik

Peyk · Pervane · Haberci

Cemin yerini ve zamanını topluluğa duyuran, canları ceme çağıran hizmet sahibi.

Pir

Pîr · Pirlik

Ocak sisteminde bir dedenin ve taliplerinin bağlı olduğu üst makam; ayrıca bir yolun kurucusu sayılan eren.

Pirevi

Hacı Bektaş Veli Dergâhı · Pir evi · Hünkâr Dergâhı

Nevşehir Hacıbektaş'taki, Hacı Bektaş Veli'nin türbesinin bulunduğu ve Alevi-Bektaşi geleneğinin merkezi sayılan dergâh.

Post

Post makamı

Cemde dedenin ya da mürşidin oturduğu, genellikle koyun derisinden yapılan ve makamı simgeleyen yaygı.

Postnişin

Post sahibi · Postnişîn

Posta oturan, yani cemi ya da tekkeyi yöneten makam sahibi.

Raa Haqi

Raa Haq · Dersim Aleviliği

Kırmancki (Zazaca) 'Hakk'ın yolu' anlamında; Dersim Alevilerinin kendi inançları için kullandığı ad.

Rehber

Rehberlik

Talibe yolun kurallarını öğreten, onu ceme ve dâra hazırlayan, dede ile talip arasında aracılık eden kişi.

Rıza şehri

Alevi sözlü geleneğinde anılan, herkesin birbirinin rızasını gözettiği ideal topluluk tasavvuru.

Rızalık

Rıza · Rızalık almak

Topluluk üyelerinin birbirinden gönül hoşluğuyla razı olması; cemin ve paylaşımın vazgeçilmez koşulu.

Rum abdalları

Abdalan-ı Rum · Abdalân-ı Rûm

On dördüncü ve on beşinci yüzyıllarda Anadolu ve Balkanlar'da yaşayan, Alevi-Bektaşi geleneğinin oluşumunda etkili gezgin derviş toplulukları.

Safeviyye

Safevi tarikatı · Safevilik · Safeviler

Erdebil'de Şeyh Safiyyüddin'in kurduğu, sonra Safevi Devleti'ne dönüşen ve Anadolu Kızılbaşları ile derin bağları olan tarikat.

Sakka

Saki · Sakacı · Sakkacı

Cemde katılanlara su ve içecek sunan, bu hizmetle Kerbela'da susuz bırakılanları anan hizmet sahibi.

Salavat

Salavat getirmek

Hz. Muhammed ve Ehl-i Beyt için okunan selam ve rahmet duası; Alevi cemlerinde sık sık hep birlikte getirilir.

Semah

Semah dönmek

Cemde saz ve deyiş eşliğinde, kadın ve erkeklerin birlikte döndüğü ritüel hareket ve ibadet.

Semahçı

Semah hizmeti

Cemde semahın erkânına uygun biçimde dönülmesini sağlayan ve semaha kalkanlara öncülük eden hizmet sahibi.

Seyyid

Seyit · Sadat · Seyyidlik

Hz. Muhammed'in torunları Hasan ve Hüseyin soyundan geldiği kabul edilen kişilere verilen unvan.

Sır

Sırr · Sır tutmak

Yolun herkese açılmayan iç bilgisi ve bu bilgiyi koruma ilkesi; Alevi öğretisinde hakikatin özü.

Sofra

Cem sofrası · Lokma sofrası

Cemin sonunda lokmaların dualarla paylaşıldığı ortak yemek düzeni.

Sürek

Yol bir sürek bin bir

Aynı Alevi yolu içinde cem ve erkânın uygulanış biçiminde görülen, yöreye ve ocağa bağlı farklılıklar.

Şah-ı Merdan

Şahımerdan · Şahmerdan

Hz. Ali'nin deyiş, gülbank ve cenknamelerde sık geçen lakabı; Farsça merdân, Arapça ricâl kelimesi gibi 'erler, yiğitler' anlamındadır.

Şahkulu ayaklanması

Şahkulu Baba Tekeli · Şahkulu Baba Tekeli isyanı

1511'de Teke yöresinde Şahkulu önderliğinde Kızılbaş eğilimli Türkmenlerin, dirliği elinden alınmış sipahilerin ve yoksul köylülerin Osmanlı yönetimine karşı başlattığı ayaklanma.

Şathiye

Şath · Şathiyat

Görünüşte aykırı ya da alaycı, özünde derin anlamlı söyleyişlere dayanan, Bektaşi ve abdal şiirinde sevilen tasavvufi şiir.

Şecere

Ocak şeceresi · Seyyidlik şeceresi

Alevi ocaklarının ve seyyid ailelerinin soylarını Ehl-i Beyt'e bağlayan soy kütüğü belgeleri.

Şed

Şedd · Şed kuşanma

Fütüvvet, Ahilik ve tarikat geleneklerinde yola giren kişiye törenle kuşak ya da kemer bağlanması; kişinin yola bağlandığının ve hizmete söz verdiğinin simgesidir.

Şelpe

Şelpe tekniği · Pençe

Bağlamayı tezene kullanmadan, parmaklarla tellere vurarak ve çekerek çalma tekniklerinin genel adı.

Şeriat kapısı

Şeriat

Dört kapının ilki; iman, ibadet, temel kurallar ve gündelik yaşamdaki doğru davranışlarla ilgili basamak.

Tac

Taç · Kızılbaş tacı · Elifi tac

Kızılbaş ve Bektaşi geleneğinde yola bağlılığı simgeleyen başlık; on iki dilimli olanı On İki İmam'ı temsil eder.

Tahtacı

Tahtacılar · Tahtacı Türkmenleri · Tahtacı Alevileri

Batı ve Güney Anadolu'da, Toroslar ve Ege dağlarında yaşayan, geleneksel olarak ormancılık ve ağaç işiyle geçinen Alevi Türkmen topluluğu.

Talip

Talib · Talip ailesi

Bir dede ocağına bağlı olan, yolu o ocağın dedesinden öğrenen ve ona ikrar veren Alevi.

Tarikat kapısı

Tarikat

Dört kapının ikincisi; talibin bir mürşide ikrar verip yola girdiği ve hizmetle nefsini terbiye ettiği basamak.

Teber

Derviş teberi

Gezgin dervişlerin, özellikle Bektaşi dervişlerinin taşıdığı, çoğu zaman süslü, balta biçimli simgesel alet.

Teberra

Teberri · Teberrâ

Ehl-i Beyt'e düşmanlık edenlerden ve zulümden uzak durmak ilkesi; tevella'nın tamamlayıcısı.

Tekbirleme

Tekbirlemek

Alevi-Bektaşi erkânında kurban, lokma ya da ziynet gibi bir şeyin erkâna uygun bir duayla kutsanması.

Tekke

Tekye

Tarikat mensuplarının barındığı, ibadet ve sohbet ettiği yapı; Alevi-Bektaşi dünyasında çoğu zaman bir erenin türbesi çevresinde gelişir.

Temenna

Temenna etmek

Öne eğildikten sonra doğrulurken sağ eli sırasıyla göğse, dudaklara ve alına götürerek verilen saygı selamı.

Tercüman

Terceman

Alevi-Bektaşi erkânında bir hizmet yapılırken ya da bir ziynet takılırken okunan, Hak, Muhammed, Ali ve On İki İmam'ın anıldığı kısa dua.

Teslim taşı

Bektaşi geleneğinde yola giren canın boynuna takılan, on iki dilimli, On İki İmam'a bağlılığı ve Hakk'a teslimiyeti simgeleyen taş.

Tevella

Tevelli · Tevellâ

Ehl-i Beyt'i ve onların yolunu sevenleri sevmek, onlara dost olmak ilkesi.

Tevhid

Tevhit · Tevhidler

Cemde Hakk'ın birliğini anan, katılanların da eşlik ettiği zikir niteliğindeki deyişler.

Tığbent

Tığbend

Bektaşi nasip töreninde, nasip kurbanının yününden örülüp mürşit tarafından üç düğümle talibin beline bağlanan kuşak.

Tığlama

Kurban tığlamak · Tığlamak

Alevi-Bektaşi geleneğinde kurbanın gülbankla ve erkâna uygun biçimde kesilmesi.

Turnalar semahı

Turna semahı

Alevi simge dilinde kutsal sayılan turnanın uçuşunu ve hareketlerini canlandıran semah.

Türbe

Bir velinin ya da ulu kişinin mezarının bulunduğu, üstü kapalı yapı; Alevi geleneğinde önemli ziyaret yerlerindendir.

Üç sünnet yedi farz

Üç sünnet, yedi farz

Buyruk metinlerinde talibin yerine getirmesi gereken temel yol kurallarını sıralayan formül.

Üçleme

Üçlemek

Alevi-Bektaşi erkânında dolu, nefes ve semah gibi bir hizmetin üç kez ya da üç sıra hâlinde yerine getirilmesi.

Üçler, Yediler, Kırklar

Gayb erenleri · Ricâlü'l-gayb

Kim oldukları bilinmeyen, dünyanın düzenini gözettiğine inanılan gizli veliler topluluğunun Türkçedeki adı; inanç özellikle Alevi geleneğinde yaşatılmıştır.

Vahdet-i vücud

Vahdet-i vücut · Varlık birliği

Gerçek varlığın yalnızca Hak olduğunu, evrendeki her şeyin O'nun tecellisi olduğunu savunan tasavvuf görüşü.

Vefailik

Vefaiyye · Vefâîlik

Ebü'l-Vefa el-Bağdadi'ye nispet edilen, Anadolu'ya Türkmen dervişleriyle gelen ve Alevi ocaklarının tarihinde önemli yeri olan tarikat.

Velayet

Velâyet · Velayet makamı

Manevi yakınlık ve önderlik makamı; Alevi inancında Hz. Ali'nin temsil ettiği, nübüvvetin batıni yüzü.

Velayetname

Vilayetname · Hacı Bektaş Veli Vilayetnamesi · Velayetname-i Hacı Bektaş Veli

Hacı Bektaş Veli'nin hayatını ve kerametlerini anlatan menkıbeleri içeren eser.

Veysel Karanî

Üveys el-Karanî

Hz. Peygamber'i görmeden ona bağlandığı kabul edilen Yemenli zâhid; Tahtacı Alevilerinin cem erkânında onunla Hz. Peygamber arasındaki rivayet canlandırılır.

Yedi Ulu Ozan

7 Ulu Ozan · Yedi Ulu Ozanlar

Alevi-Bektaşi geleneğinin en büyük şairleri sayılan Nesimi, Hatayi, Fuzuli, Yemini, Virani, Pir Sultan Abdal ve Kul Himmet.

Yesevilik

Yeseviyye

Hoca Ahmed Yesevi'ye nispet edilen Orta Asya kökenli tarikat; Alevi-Bektaşi geleneğinde Horasan erenleri anlatısıyla bağlantılıdır.

Yetmiş iki millet

72 millet · Yetmiş iki millete bir gözle bakmak

Bütün insanlığı ve inançları anlatan deyim; Makalat'a göre yetmiş iki milleti ayıplamamak hakikat kapısının makamlarındandır.

Yol

Hak yolu · Yol-erkân

Alevi inancının kendisi; ikrarla girilen, kuralları ve erkânı olan manevi yaşam yolu.

Yol evladı

Yol evlatları

Hacı Bektaş Veli'nin soyundan değil, yolundan ve öğretisinden gelenler; Babağan Bektaşilerinin kendileri için kullandığı ad.

Zahir

Zâhir

Bir şeyin dışa yansıyan, görünen yüzü; Alevi düşüncesinde batının karşıtı ve tamamlayıcısı.

Zakir

Zâkir · Zakirlik

Cemde bağlama eşliğinde deyiş, düvaz imam, mersiye ve semah ezgilerini okuyan hizmet sahibi.

Zaviye

Zâviye · Zeyve

Genellikle yol üzerinde ya da kırsalda kurulan, gelip geçene hizmet veren küçük tekke.

Ziyaret

Ziyaret yeri · Jiare · Ziyaretgâh

Alevi geleneğinde kutsal sayılan türbe, dağ, pınar, ağaç ya da taş gibi yerler ve bu yerlere yapılan ziyaret.

Zülfikar

Zülfikâr · Zülfükar · Zülfiqar

Hz. Ali'nin iki uçlu kılıcı; Alevi-Bektaşi simge dilinde adalet, yiğitlik ve Ali sevgisinin işareti.