Bağlama ailesi: Kopuzdan divana uzanan telli soy

Alevi cemlerinin, muhabbetlerinin ve türkülerin vazgeçilmez sesi bağlama, tek bir çalgıdan çok geniş bir ailedir. Bu ailenin atası olarak anılan kopuz, eski Türk lehçelerinde ağızla, yayla ya da tezeneyle çalınan pek çok çalgının ortak adıydı. Farsça kökenli saz sözü zamanla kopuzun yerini aldı. Bağlama adının ise çalgının sapına perdelerin bağlanmasından geldiği düşünülür; adın yazılı kaynaklarda ilk kez 1780 tarihli bir eserde geçtiği belirtilir. Çalgının kökeni hakkında kesin bir sonuca varılmış değildir.

Ailenin en büyüğü meydan sazıdır; teknesinin uzunluğu elli iki santimden başlar. Onu yedi ya da dokuz telli divan sazı izler. Çöğür, tanbur benzeri yuvarlak teknesi ve on beş perdesiyle dikkat çeker. Tanbura bağlama divanın küçültülmüş bir biçimine benzer ve genellikle altı tellidir. Âşıkların sevdiği bozuk ve âşık bağlaması on üç ile on sekiz arasında perde taşır. Güney Anadolu Yörüklerinin kullandığı baz beş ya da yedi telle çalınır. Ailenin en küçüğü ise yüksek ve parlak sesli curadır.

Bağlama genellikle kiraz ağacı kabuğundan yapılan tezeneyle çalınır; şelpe ve dövme gibi parmak teknikleri de kullanılır. Yaygın düzenler arasında bağlama düzeni, bozuk düzen ve misket düzeni sayılır; günümüzde pek çok tavır bozuk düzende icra edilir. Perde sayısı ondan yirmi dörde kadar değişebilir. Bazı araştırmacılar kısa sap ve uzun sap gibi adlandırmaların yanıltıcı olduğunu, çalgıları perde sayısına göre tanımlamanın daha doğru olacağını savunur.

Alevi-Bektaşi geleneği bu ailenin bazı üyelerine ayrı bir yer açar. Cemlerde ve muhabbetlerde kullanılan dede sazı, Malatya'dan Tunceli'ye, Sivas'tan Kahramanmaraş'a kadar dede ve zakirlerin elinde yaşar. Yörük toplulukları ve Teke yöresi eski tel sistemlerini ve şelpeyi korur. Böylece bağlama ailesi, Anadolu'nun farklı köşelerindeki inanç ve müzik hafızasını aynı soyun dallarında buluşturur.