Turnalar, Kırklar, Hızır: Semahın bölgesel renkleri

Semah tek bir kalıptan ibaret değildir. Yaşandığı bölgeye göre samah, semağ, zamah ya da zemah gibi farklı adlarla anılır; müziği ve ritmi yöreden yöreye değişir. Aynı adla bilinen iki semah arasında bile ezgi ve söz farkı bulunabilir. Bu çeşitlilik bir dağınıklık değil, ortak bir inancın farklı coğrafyalarda kendine özgü bir dil bulmasıdır.

En bilinen örnekler arasında Kırklar ve Turnalar semahları, Tahtacı semahları ile Dersim, Sivas, Tokat ve Malatya semahları sayılır. Kırklar semahı, semahın kökenine dair inancın merkezindeki Kırklar Cemi'ni anar ve görgü cemlerinde de dönülür. Turna semahında semahçılara turna denir; bu kuşun süzülüşünü, kanat çırpışını ve daire çizerek uçuşunu hareketleriyle canlandırırlar. Turnaların birlikte uçuşu, semahın simgesel dünyasında birliğin en güzel imgelerinden biridir.

Hızır semahı ise Hızır adına tutulan cemlerin parçasıdır ve Hızır'ı davet eden, gelmesini dileyen bir çağrı niteliği taşır. Ağırlama ve yeldirme bölümleri vardır. Semahçılar arka arkaya dizilir; ezginin vuruşuna göre bir kol ileri uzanır, göğüs hizasında bükülerek geri gelir ve el kalbin üzerine konur. Ardından aynı hareketi diğer kol yapar. Bu hareketler tekrarlanırken çember boyunca dönülür; oynanış biçimiyle diğer semahlardan biraz ayrılır.

Bölgesel semahları yan yana koymak, bir yörenin semahını ötekinden üstün tutmak için değil, zenginliği görmek içindir. Her semah kendi ocağının, köyünün ve zakirinin hafızasını taşır. Cem dışında gençlere öğretmek için dönülen dışarı semahları da bu çeşitliliği yeni kuşaklara aktarmanın yollarından biridir; çünkü bir semahın ezgisi kaybolduğunda yalnızca bir müzik değil, bir topluluğun yüzyıllık anlatısı da eksilir.