Baba İlyas

Baba İlyas'ın, Moğol istilası sırasında yıkılan Harezmşahlar ülkesinden beraberindeki Türkmenlerle Anadolu'ya göç ettiği düşünülür. Anadolu'ya gelmeden önceki hayatı hakkında bilgi yoktur. Hakkındaki en eski kaynaklardan biri, torunu Elvan Çelebi'nin 1358-59 yılında kaleme aldığı Menâkıbü'l-Kudsiyye adlı eserdir.

Bu esere göre Amasya yakınındaki Çat köyüne, yani bugünkü İlyas köyüne yerleşti, bir zaviye kurdu ve çevresinde geniş bir mürit topluluğu oluştu. Dede Garkın adlı bir Türkmen şeyhinin halifesi olarak gösterilir. Âşıkpaşazâde'nin kayıtlarına göre Vefaiyye tarikatına bağlıydı. Araştırmacılar, onun ayrı bir tarikat kurduğu yönündeki eski görüşün doğru olmadığını belirtir.

1240 yılında Anadolu Selçuklu yönetimine karşı başlayan ve Babaîler İsyanı olarak bilinen geniş Türkmen hareketinin manevi önderiydi. Hareket kısa sürede geniş bir alana yayıldı; Baba İlyas sığındığı Amasya Kalesi'nde yakalanarak idam edildi. Müridi Baba İshak'ın önderliğindeki topluluklar da kısa süre sonra dağıtıldı. Babaîler hareketi, tarih çalışmalarında Anadolu'daki Türkmen toplulukları ile dönemin yönetimi arasındaki gerginliğin ve tasavvufi zümrelerin toplumsal gücünün ilk büyük göstergelerinden biri olarak ele alınır.

Babaîler hareketi, sonraki yüzyıllarda Alevi-Bektaşi zümrelerinin oluşumunu etkileyen önemli bir dönüm noktası sayılır. Âşıkpaşazâde, Hacı Bektaş Veli'nin de Baba İlyas'ın müritlerinden olduğunu kaydeder. Torunları arasında şair Âşık Paşa ve tarihçi Âşıkpaşazâde gibi isimler bulunur; Alevi ocak geleneğinde de adına bağlanan ocaklar vardır.