Sarı Saltuk

Sarı Saltuk, kaynaklarda gazi-derviş, alp-eren ve ermiş gibi sıfatlarla anılır. Sünni, Alevi ve Bektaşi çevreler onu farklı yönleriyle benimsemiştir. Hakkındaki bilgilerin büyük kısmı menkıbelere dayandığından tarihî kimliğini ortaya koymak güçtür. Araştırmacılara göre 1263'ten önceki dönemine ait bilgiler belirsizdir; 1297-98'e kadar olan dönemi ise ancak kısmen tarihî kaynaklarla desteklenebilir. Ölümü de genellikle bu yıllara yerleştirilir.

Anlatılara göre Anadolu'dan Dobruca'ya geçen bir Türkmen topluluğunun önderlerinden biriydi; bu topluluğun Bizans'a sığınan Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykavus ile bağlantılı olarak bölgeye geldiği aktarılır. 14. yüzyılda bölgeden geçen İbn Battuta, Baba Saltuk adlı bir kasabadan söz eder; bu yerin bugünkü Romanya'daki Babadağ olduğu düşünülür. Babadağ, en azından 15. yüzyılın ikinci yarısından beri Sarı Saltuk kültünün merkezidir.

Onun hakkındaki en kapsamlı eser Saltuknâme'dir. Cem Sultan, türbesini ziyaret edip menkıbelerini dinledikten sonra bu anlatıları Ebülhayr-i Rumi'ye derletmiş, eser 1480'de tamamlanmıştır. Saltuknâme onu ejderhalarla savaşan, olağanüstü işler başaran bir gazi olarak anlatır. Hacı Bektaş Vilâyetnâmesi ise onu Hacı Bektaş'ın müridi olarak gösterir; anlatıya göre Hacı Bektaş ona bir kılıç ve seccade verir. Bunlar da menkıbe niteliğindedir.

Bir menkıbeye göre vasiyeti üzerine birden çok tabut hazırlanmış ve farklı yerlere gömülmüştür. Anadolu ve Balkanlarda adına pek çok makam ve türbe bulunur; Saltuknâme bunlar arasında Kaliakra'yı da sayar, ancak oradaki zaviye bugün ayakta değildir. Sarı Saltuk, Balkan Alevileri ve Bektaşileri için önemli bir ulu olmayı sürdürür.