Kayısı ve dut hoşafı: Muharrem'de suyun yerini tutan tas

Muharrem orucu, Alevi-Bektaşi takviminin en hüzünlü günlerini kapsar. Kerbela'da susuz bırakılan Hz. Hüseyin ve yakınlarının anısına bu günlerde saf su içilmez; susuzluk ayran, çay, hoşaf ve komposto gibi sulu yiyecek ve içeceklerle giderilir; bu su orucunu tam oruç olarak tutanlar da vardır. Bu yüzden Muharrem boyunca pek çok evde ocakta bir tencere hoşaf eksik olmaz. Oruç akşam güneş batarken, gökyüzü kızıllaştığında açılır ve sofranın ilk tası çoğu zaman bu serin hoşaftır.

Hoşaf için kuru kayısı ve kuru dut ayıklanır, birkaç kez yıkanıp süzülür. Geniş bir tencerede bir buçuk litre su kaynatılır. Önce kayısılar suya atılır ve beş dakika kadar pişirilir; kayısı biraz yumuşayınca dutlar eklenir. Karışım kısık ateşte on beş dakika daha kaynatılır. Kuru meyvelerin kendi şekeri suya geçtiği için ayrıca şeker katmaya genellikle gerek kalmaz.

Ocaktan alınan hoşaf oda sıcaklığına gelince buzdolabına kaldırılır; bir gece beklerse suyu iyice tatlanır ve rengi koyulaşır. Servis ederken meyveler suyuyla birlikte kâselere paylaştırılabilir ya da suyu süzülüp komposto olarak ayrıca içilebilir. Süzülen kayısı ve dutları tereyağında çevirip üzerine ceviz serperek hafif bir tatlı yapan aileler de vardır; ancak yas günlerinde tatlı yenmediği için bu tatlı Muharrem dışına bırakılır.

Hoşafın sofradaki yeri Muharrem'in genel adabıyla birlikte anlam kazanır. Bu günlerde et, yumurta, soğan, sarımsak, acı ve salçalı yemeklerden uzak durulur, sofralar sade tutulur. Hoşaf ve komposto, cemlerde dem hizmeti sırasında da ikram edilen içecekler arasındadır. Böylece bir tas hoşaf hem bedenin susuzluğunu dindirir hem de Kerbela'nın susuzluğunu hatırlatan bir anma aracına dönüşür.