Hıdırellez: Hızır ile İlyas'ın buluştuğu bahar günü

Hıdırellez adını iki ulu kişinin, Hızır ile İlyas'ın adlarının birleşmesinden alır. İnanışa göre ikisi yılda bir kez, 5 Mayıs'ı 6 Mayıs'a bağlayan gece yeryüzünde buluşur; karanın ve suyun koruyucusu, darda kalanın yardımcısı sayılırlar. Halk takviminde 6 Mayıs yazın başlangıcıdır: bu günle başlayan Hızır günleri 186 gün sürer ve kasım başında yerini kışa bırakır. Anadolu ve Balkanlarda yaşayan bu bahar şenliği, Türkiye ile Kuzey Makedonya'nın ortak dosyasıyla 2017'de UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi'ne alındı.

Kutlamaların adresi çoğunlukla su kenarındaki yeşil alanlardır; bu yerlere birçok kentte hıdırlık denir. İnsanlar kırlara çıkar, çiçek toplar, kuzu pişirir, sağlık ve bereket dileklerini paylaşır. Dilekler kâğıtlara yazılıp ağaç dallarına bağlanır. Kadınların takılarını ağzı kapalı bir küpe koyup gece boyunca gül dibinde bıraktığı, sabah maniler eşliğinde tek tek çektiği niyet geleneği yörelere göre farklı adlarla yaşar.

Bazı gelenekler doğanın tazeliğine dayanır. Yeşil yapraklardan bilezik ya da kolye takıldığında dileğin gerçekleşeceğine inanılır; ağrıyan yerlere Hızır'a izafe edilen bir değnek dokundurulur. Bazı Yörük köylerinde yoğurt mayası şafak vakti toplanan çiğle yenilenir. Araştırmacılar Hıdırellez dileklerini sağlık, bolluk, varlık ve kısmetle ilgili dört ana başlıkta toplar; bayram aynı zamanda gençlerin tanışıp kaynaştığı bir buluşmadır.

Alevi topluluklarında Hızır'ın asıl anıldığı zaman çoğunlukla kış ortasındaki Hızır günleridir; Hıdırellez ise baharı karşılayan ortak bir şenlik olarak yaşar. Nevruz'da olduğu gibi Hıdırellez'de de sabah erkenden temiz ya da yeni giysiler giyilir, imkânı olan kurban getirir, olmayan süt gibi beyaz yiyeceklerle buluşmaya katılır; yeşillikler ve salata sofranın vazgeçilmezidir. Yöreden yöreye değişen bu uygulamalar, aynı bahar sevincinin farklı renkleridir.