Muharrem adabı: Yas orucunun sessiz incelikleri

Muharrem, Alevi-Bektaşi takviminde matem ayıdır. Hz. Muhammed'in torunu Hz. Hüseyin'in hicri 61 yılında Muharrem'in onuncu günü Kerbela'da şehit edilmesi, bu ayı bir anma zamanına dönüştürmüştür. Kimi kaynak yas orucunun ayın ilk on gününü kapsadığını, kimi on iki gün sürdüğünü yazar; matem onuncu gün öğlen sona erse de orucu on ikinci güne kadar sürdürmek pek çok yerde yaygındır. Bunun gerekçesi, Hz. Hüseyin'in ölümünden iki gün sonra defnedildiği inancıdır.

Orucun en bilinen kuralı su ile ilgilidir: Kerbela'da susuz bırakılanlar anısına saf su içilmez. Susuzluk ayran, çay, hoşaf ve komposto gibi sulu yiyecek ve içeceklerle giderilir. Oruç akşam güneş batarken, ufkun kızardığı vakitte açılır ve ertesi akşama kadar sürer. Bu günlerde et, yumurta, soğan, sarımsak, acı ve salçalı yemekler sofraya gelmez; tatlı yenmez, sofralar sade tutulur.

Yas yalnızca sofrada yaşanmaz. Muharrem boyunca kan akıtılmaz, kurban kesilmez; ağaç kesilmez; düğün ve eğlence yapılmaz. Erkekler sakal tıraşı olmaz, kahkahayla gülmek hoş karşılanmaz. Dergâh geleneğinde matem günlerinde yemek, yere serilen bir sofra bezinin üzerinde, tahta sofra ve sahan kullanılmadan yenirdi. Bu sadelik, yasın gösterişten uzak ve içten yaşanmasının bir biçimidir.

Muharrem orucu aşureyle tamamlanır. Son gün evlerde ve cemevlerinde aşure pişirilir, oruç aşureyle açılır ve aşure komşulara dağıtılır. Orucun ardından Hz. Hüseyin ve Kerbela şehitlerinin anıldığı Muharrem cemleri yapılır. On iki gün oruç tutan bazı kişiler buna masum-u pak adına üç gün daha ekler ve sonrasında kurban tığlar. Gün sayısından yasaklara kadar ayrıntılar yöreden yöreye, ocaktan ocağa değişebilir; ortak olan, Kerbela'nın acısını paylaşma ve bu acıyı paylaşıma dönüştürme isteğidir.